ks. dr Jan Dzierżon
(niem. pisownia Johann Dzierzon)



Urodził się 16 stycznia 1811, a zmarł 26 października 1906 w Łowkowicach – śląski ksiądz, pszczelarz i uczony. Jego dorobek naukowy słanowił zarówno polską jak i niemiecką naukę. Nazywany jest "ojcem współczesnego pszczelarstwa". Urodził się w polskiej rodzinie osiadłej przed laty w Łowkowicach(rodzice: Szymon i Maria z domu Jantos),jako drugi z trojga rodzeństwa, posługujących się na co dzień gwarą śląską. Nazwisko jego pradziadka Jerzego Dzierżonia (1717-1800) pojawia się w najstarszej polskiej kronice Łowkowic (Kocowicz, 1987). Ksiądz Jan Dzierzon kultywował polskość i uważał się za Polaka.

Dzierżoń poświęcił pszczelarstwu 70 lat. Do dwu jego najbardziej fundamentalnych osiągnięć należy zaliczyć: odkrycie zasad konstrukcji ula z ruchomą zabudową oraz odkrycie partenogenezy (inaczej dzieworództwo, sposób rozmnażania bezpłciowego, polegający na rozwoju zarodka, a następnie osobnika dorosłego z niezapłodnionej komórki jajowej. Dziedziczenie jest klonalne. Potomstwo składa się z samych samic genetycznie prawie identycznych z matkami). Jan Dzierżoń zrewolucjonizował pszczelarstwo, znacznie zwiększając produkcję miodu zyskał światową sławę.

Do dziesiątego roku życia uczęszczał do polskiej szkoły parafialnej w Łowkowicach, w której uczono w języku polskim, potem przez rok uczęszczał do szkoły w Byczynie gdzie opanował język niemiecki. W wieku jedenastu lat rozpoczął naukę w gimnazjum we Wrocławiu, które ukończył z wyróżnieniem jesienią 1830 r. W tym samym roku rozpoczął studia na wydziale teologii Uniwersytetu Wrocławskiego, lecz uczęszczał też na wykłady z matematyki, astronomii i historii. Po studiach, w 1834 r. przyjął we Wrocławiu święcenia kapłańskie. Został wikarym w podopolskich Siołkowicach, a następnie od 1835 r. był proboszczem parafii w Karłowicach koło Brzegu na Śląsku Opolskim. Będąc proboszczem, prowadził jednocześnie badania nad życiem pszczół i zakładał koła pszczelarskie na Śląsku, z których powstało potem Towarzystwo Pszczelarskie.

Krzyżując pszczoły rodzime z włoskimi Dzierżoń odkrył zjawisko dzieworództwa. Koncepcję uznano za błędną i potępiono przez Kościół katolicki. Konflikt się zaostrzył, gdyż Dzierżon uparcie podtrzymywał swoje poglądy wbrew Kościołowi i wielu uczonym. Dopiero w 1906 roku na konferencji przyrodniczej w Marburgu dzieworództwo powszechnie uznano za zjawisko udowodnione. W 1868 Dzierżoń został zmuszony do rezygnacji z funkcji proboszcza w Karłowicach i został przeniesiony w stan spoczynku.

18 lipca 1870 r. obwieszczono ustalenia Soboru Watykańskiego I, a wśród nich: Dogmat o nieomylności papieża i konstytucję Dei Filius, wspierającą naukę opartą na Objawieniu i przeciwstawiającą się panteizmowi, materializmowi i racjonalizmowi. Jan Dzierżoń nie krył krytycznych uwag wobec nowego dogmatu. Z uwagi na żądanie podpisania indywidualnego aktu lojalności wobec Watykanu wystosował list otwarty na łamach "Schlesische Zeitung", sprzeciwiający się dogmatowi nieomylności papieża. W rezultacie 30 października 1873 roku został ekskomunikowany. W 1884 r. powrócił on do swych rodzinnych Łowkowic. Tam kontynuował prace naukowe nad życiem pszczół, mieszkając od 1885 r. wraz ze swym bratankiem Franciszkiem w niewielkim domu z ogrodem, prowadząc, jak sam to określał, tryb życia pustelnika.


  Jan Dzierżoń zmarł w wieku 96 lat. Jego grób znajduje się w
  Łowkowicach, natomiast w domu, w którym mieszkał pod koniec życia,
  mieści się izba jego pamięci. Pamiątek po Dzierżoniu zachowało się
  niewiele.

  W 1927 r. Franciszek Dierżoń przekazał pamiątki Narodowi Polskiemu na
  ręce pszczelarza Leopolda Pawłowskiego z Rudnika nad Sanem.
  1 grudnia 1939 r. skonfiskowała je niemiecka żandarmeria, podczas
  wojny uległy zniszczeniu i rozproszeniu.

  W 1946 r. na jego cześć miasto Rychbach na
  Śląsku otrzymało nazwę Dzierżoniów. Dziesięć lat
  później, w 50. rocznicę śmierci, Poczta Polska
  wyemitowała znaczek okolicznościowy z
  Dzierżonem. We Wrocławiu, przy ul. Bartla, stoi pomnik przyrody - czterystuletni dąb szypułkowy, nazwany imieniem Jana Dzierżonia. W Kluczborku znajduje się pomnik i muzeum im. Jana Dzierżonia poświęcone sięgającej X wieku historii pszczelarstwa na Śląsku.

Jan Dzierżoń opublikował w 1845 teorię mówiącą, że samce pszczół (trutnie) rozwijają się z niezapłodnionych jaj, a więc mają matkę, a nie mają ojca, zaś samice powstają z jaj zapłodnionych. Stał się tym samym odkrywcą zjawiska partenogenezy (dzieworództwa) u pszczół. Łącznie napisał 26 książek naukowych i ponad 800 artykułów. Wiele z jego dzieł przetłumaczonych zostało na inne języki europejskie. Mimo trudności robionych przez pruskie władze, publikował również w języku polskim głównie w Cieszynie, Lesznie oraz w Pszczynie. W języku polskim ukazały się: "Nowe udoskonalone pszczelnictwo", "Dodatek do teorii i praktyki nowego pszczelarza" i inne. Zrewolucjonizował hodowlę pszczół, wydawał własne czasopismo pszczelarskie, a ok. roku 1840 skonstruował pierwszy na świecie udany ul szafkowy z ruchomą zabudową, kładąc fundamenty pod konstrukcję współczesnego ula ramowego.




© Publiczne Gimnazjum nr 4